Powrót do Opisu Oferty

BAZYLIKA ARCHIKATEDRALNA ŚW. STANISŁAWA I ŚW. WACŁAWA W KRAKOWIE

Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie – kościół katedralny, położony na wzgórzu wawelskim. Miejsce koronacji królów Polski oraz ich wiecznego spoczynku. Pochowani tu są św. Stanisław ze Szczepanowa i inni biskupi krakowscy aż po czasy współczesne, królowie od Władysława I Łokietka do Augusta II Mocnego (łącznie 19 królów) i członkowie rodzin królewskich oraz wielcy wodzowie i wieszczowie narodowi: książę Józef Poniatowski, gen. Tadeusz Kościuszko, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, marszałek Józef Piłsudski, gen. Władysław Sikorski.

Historia

Na miejscu obecnego kościoła gotyckiego istniały dwie katedry romańskie. Najwcześniejsza, pierwsza katedra, tzw. chrobrowska, była poświęcona św. Wacławowi. Została ufundowana przez Kazimierza Odnowiciela. Pozostałości kościoła św. Gereona (m.in. dolna część krypty), odkryte na początku XX w. przez prof. Adolfa Szyszko-Bohusza, aż do badań prowadzonych w latach 80., uważane były za relikty właśnie pierwszej katedry.

Drugą katedrę zaczęto budować za Bolesława II Śmiałego, budowę kontynuował Władysław Herman (od niego jest nazywana "hermanowską"), a dokończył Bolesław III Krzywousty. Konsekrowano ją dopiero w 1142. Zachowało się z niej nieco więcej niż z pierwszej, m.in. krypta św. Leonarda i dolna część Wieży Srebrnych Dzwonów. W 1089 prawdopodobnie sprowadzono ze Skałki szczątki biskupa Stanisława ze Szczepanowa. Od tego czasu z katedrą związany jest kult tego świętego. W 1320, jeszcze w katedrze romańskiej, Władysław Łokietek koronował się na króla Polski. Biskup krakowski Nanker wkrótce potem rozpoczął budowę nowej katedry.

Architektura

Katedrę zbudowano w technice kamienno-ceglanej, jako trójnawową bazylikę z prostokątnym obejściem i zredukowanym transeptem, nie wystającym poza obrys korpusu. Do ambitu i naw bocznych przylega wieniec kaplic.

Korpus katedry jest przykładem pionierskiego zastosowania tzw. systemu filarowo-skarpowego (krakowskiego). Oznacza to, że po raz pierwszy zrezygnowano z klasycznego gotyckiego systemu oporowego, przysuwając przypory (skarpy) do ścian nawy głównej i prowadząc je niżej, do wnętrza kościoła, gdzie łączą się z filarami międzynawowymi. Pozwoliło to uniknąć zewnętrznej konstrukcji oporowej, znanej choćby z gotyku francuskiego. Na rozwiązaniach technicznych katedry wzorowano potem inne duże gotyckie kościoły Krakowa.

Przypuszcza się, że strzecha budowlana (średniowieczna organizacja grupująca rzemieślniczych specjalistów zatrudnianych do różnych przedsięwzięć budowlanych), która wznosiła wawelską katedrę, była powiązana z tą zaangażowaną do budowy katedry w Strasburgu – świadczy o tym zastosowana we wnętrzu, w całości wykonanym w technice kamiennej, dekoracja – każdemu oknu nawy głównej i prezbiterium towarzyszą po bokach dwa ślepe maswerki.

W poł. XVIII wieku miała miejsce przebudowa – w celu doświetlenia prezbiterium podwyższono ambit, tak, że jest równie wysoki jak prezbiterium.

Katedra z zewnątrz

Katedrę otaczają trzy wieże. Na północy znajduje się Wieża Zygmuntowska, ze słynnym dzwonem "Zygmuntem". Wyższa jest od niej Wieża Zegarowa, zwieńczona barokowym hełmem autorstwa Kacpra Bażanki, natomiast od strony południowej znajduje się trzecia, zwana Wieżą Wikaryjską lub Srebrnych Dzwonów, ponieważ wiszące tam dzwony zawierają domieszkę srebra.

Fasada katedry zachowała pierwotny wygląd głównie w części górnej, gdzie widnieje rozeta w oknie i posąg św. Stanisława – XIX-wieczna kopia pierwotnego (eksponowanego na wystawie "Wawel Zaginiony"), wykonana przez Zygmunta Langmana. W XV w. dobudowano do katedry dwie kaplice, które po obu stronach portalu, mają dwie wmurowane płaskorzeźby: św. Małgorzaty i św. Michała Archanioła w walce ze smokiem. Przy schodach do katedry, na ścianie kaplicy św. Trójcy zawieszono kości zwierząt dyluwialnych. Nad wejściem znajduje się barokowy baldachim z XVII w. W barokowym portalu z lat 1636-1639 zachowały się drzwi, obite blachą (XIV w.), z powtarzającym się inicjałem Kazimierza Wielkiego – literą K.

Katedra wewnątrz

We wnętrzu katedry, nad filarami międzynawowymi stoją cztery drewniane posągi Ojców Kościoła, świętych: Hieronima , Ambrożego, Grzegorza (późnogotycki, w. XV/XVI) oraz Augustyna (1900 r.). Pomiędzy filarami nawy głównej, po obu jej stronach znajdują się sarkofagi królów Polski:

Władysława III Warneńczyka (zm. 1444), wykonany przez Antoniego Madeyskiego w Rzymie na wzór nagrobków gotyckich w 1906 roku. Sarkofag jest pusty, ponieważ ciała młodego władcy, który zginął w bitwie pod Warną, nie odnaleziono. Jest to więc cenotaf (grób symboliczny).

Władysława II Jagiełły (zm. 1434), wykonany z czerwonego marmuru węgierskiego w 1. połowie XV w. Renesansowy baldachim z piaskowca pochodzi z 1524 r.; ufundowany przez Zygmunta Starego, jest dziełem artystów zatrudnionych do budowy Kaplicy Zygmuntowskiej.

Brukselskie gobeliny z historią Jakuba, zdobiące wnętrze katedry, pochodzą z warsztatu Jakuba van Zeunen (z poł. XVII w.). Chór muzyczny, projektu Franciszka Placidiego, powstał w latach 1756-1759, a organy w r. 1785. Na ścianach zachowały się resztki XVII-wiecznej polichromii.

Pośrodku świątyni znajduje się barokowa konfesja św. Stanisława z lat 1626-1629, w której złożono relikwie św. Floriana, a w 1254 szczątki św. Stanisława ze Szczepanowa. Trumna-relikwiarz, autorstwa Piotra von der Rennen, zrobiona jest z drewna pokrytego srebrem i ozdobiona scenami z życia św. Stanisława. Jest tam m.in. scena bitwy pod Grunwaldem, ponieważ uważano, że św. Stanisław przyczynił się do zwycięstwa strony polskiej. Konfesja zwana jest Ara Patriae, czyli Ołtarz Ojczyzny. Tu przez wieki królowie składali wojenne trofea, np. król Władysław Jagiełło zawiesił chorągwie krzyżackie zdobyte pod Grunwaldem (1410). Ostatnią chorągiew złożył tu Jan III Sobieski po zwycięstwie nad Turkami pod Wiedniem (1683). Obok konfesji św. Stanisława można zobaczyć epitafia biskupów: Marcina Szyszkowskiego (projektu Giovanniego Trevano), Piotra Gembickiego, Jana Małachowskiego i Kazimierza Łubieńskiego (projektu Kacpra Bażanki).

W prezbiterium na zwornikach wizerunki: Chrystus Zbawiciel adorowany przez anioły, Św. Stanisław, św. Wacław oraz herb Rawicz, zaliczane do najstarszych okazów gotyckiej rzeźby w Krakowie. Na ścianach zachowały się resztki polichromii z 1616 r. Poniżej gobeliny krajobrazowe z herbem Łabędź (bpa Andrzeja Trzebickiego), wykonane we Flandrii w 2. połowie XVII w. Stalle kanonicze wykonane zostały w r. 1620 przez snycerza, Jana Szamburę. Zaplecki i ambonę zrekonstruowano w 1901 wg projektu S. Odrzywolskiego, z wykorzystaniem starych elementów.

Ołtarz główny pochodzi z fundacji bpa Piotra Gembickiego. Przed nim odbywały się koronacje królewskie. Ołtarz obecny jest dziełem barokowym (ok. 1650 r.), a zaprojektował go Giovanni Battista Gisleni. W jego centralnym miejscu umieszczono obraz Ukrzyżowanie. Na podium prezbiterium ustawiono tron biskupi Piotra Gembickiego, ozdobiony jego herbem (Nałęcz). Nad tronem umieszczony jest baldachim sprawiony na koronację Augusta III i jego żony Marii Józefy (1734). Za ołtarzem widoczne są fragmenty polichromii z II poł. XIV w. W środkowym występie schodów prowadzących do ołtarza znajduje się brązowy nagrobek kardynała Fryderyka Jegiellończyka (na lewo od jego grobu spoczywała w latach 1399-1949 królowa Jadwiga). Po prawej stronie schodów widoczny jest nagrobek fundatora odnowionego ołtarza głównego – biskupa Piotra Gembickiego (zm. 1657).

Po obu stronach prezbiterium, pomiędzy filarami, znajdują się kolejne sarkofagi:

Władysława Łokietka (zm. 1333) ufundowany przez jego syna Kazimierza Wielkiego, jest pierwszym nagrobkiem tumbowym w katedrze. Wykonany z piaskowca przez kamieniarzy heskich. Neogotycki baldachim projektu Odrzywolskiego, pochodzący z lat 1900-1903, stoi na miejscu pierwotnego (usuniętego w XVII w.).

Kazimierza Wielkiego (zm. 1370) pochodzący z fundacji jego siostrzeńca Ludwika (króla Polski i Węgier), wykonany jest z czerwonego marmuru (tumba i kolumny) i piaskowca (baldachim). Jest jednym z niewielu nagrobków tumbowo-baldachimowych znajdujących się w Europie.

W transepcie znajduje się też krucyfiks pochodzący z końca XIV w. Jest to słynny z cudów krzyż świętej królowej Jadwigi. Przed nim modliła się św. Jadwiga i według legendy przemówił do niej ukrzyżowany Chrystus. W związku z tym w 1987 relikwie królowej umieszczono w mensie ołtarza przed krucyfiksem. W pobliżu znajdują się pomniki nagrobne projektu Placidiego (1753-1760): Michała Korybuta Wiśniowieckiego (zm. 1673) i jego żony Eleonory (zm. 1697) oraz Jana III Sobieskiego (zm. 1696) i jego żony Marii Kazimiery(zm. 1716). Naprzeciw ołtarze z 1747: św. Wacława, św. Jacka i św. Józefa. W nich obrazy z postaciami patronów, pędzla Tadeusza Konicza (XVIII w.).

W prawym ramieniu ambitu znajduje się nagrobek królowej Jadwigi (zm. 1399), wykonany w białym marmurze w 1902 przez Antoniego Madeyskiego. Tutaj spoczywały szczątki królowej, wydobyte z grobowca pod ołtarzem głównym. Obecnie sarkofag jest pusty, ponieważ kości błogosławionej wtedy Jadwigi przeniesiono do tegoż ołtarza (1949). Nieopodal, w szklanej gablocie, znajdują się drewniane regalia (berło i jabłko) wyjęte z grobu królowej.

Kaplice

Od strony zachodniej, w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara:

Kaplica Świętokrzyska, zw. Nosalitów (pw. św. Krzyża i św. Ducha) – wznosi się tam nagrobek króla Kazimierza Jagiellończyka, dzieło Wita Stwosza oraz nagrobek biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, dzieło Chrystiana Piotra Aignera;

Kaplica Potockich, zw. Różyców, biskupa Padniewskiego (pw. Oczyszczenia NMP) w której umieszczono jeden z najcenniejszych obrazów znajdujących się w katedrze: Chrystus ukrzyżowany z św. Franciszką Rzymianką i św. Elżbietą Węgierską autorstwa Giovaniego Barbieri, zwanego Guercino, z ok. 1630 r.;

Kaplica Szafrańców, zw. Doktorów (pw. Ofiarowania NMP i św. Szczepana);

Kaplica Wazów, zw. Psałterzystów (pw. Niepokalanego Poczęcia NMP) – stanowi mauzoleum tej dynastii;

Kaplica Zygmuntowska, zw. Królewską, Jagiellońską, Rorancką (pw. Wniebowzięcia NMP) – wykonał ją Bartłomiej Berecci. Konsekrowana w 1533. Kaplica postawiona jest na planie kwadratu, nakryta kopułą ze złotą łuską. Naprzeciw ołtarza znajdują się nagrobki króla Zygmunta I Starego i króla Zygmunta II Augusta. Na wprost wejścia mieści się nagrobek Anny Jagiellonki;

Kaplica bpa Jana Konarskiego, zw. biskupa Szaniawskiego (pw. Niepokalanego Poczęcia NMP) – naprzeciw tej kaplicy znajduje się pomnik królowej Jadwigi i insygnia wyjęte z jej grobu. Są one drewniane, bo królowa wszystkie swoje klejnoty podarowała na odnowienie Akademii Krakowskiej;

Kaplica bpa Jakuba Zadzika, zw. Kościeleckich (pw. św. Jana Chrzciciela);

Kaplica Jana Olbrachta (pw. Bożego Ciała i św. Andrzeja) – naprzeciw tej kaplicy znajduje się sarkofag króla Kazimierza III Wielkiego;

Kaplica bpa Andrzeja Załuskiego, zw. biskupa Grota i Ożarowskich (pw. św. Jana Ewangelisty);

Kaplica bpa Piotra Tomickiego (pw. Tomasza Kantuaryjskiego) – na ołtarzu znajdują się relikwie polskiego kronikarza biskupa krakowskiego bł. Wincentego Kadłubka;

Kaplica Mariacka, zw. Batorego, Cyborialną, Mansjonarską (pw. Narodzenia NMP) – tutaj przechowuje się Najświętszy Sakrament. Spoczywa tam król Stefan Batory i królowa Elżbieta Pilecka, trzecia żona Władysława Jagiełły;

Kaplica bpa Piotra Gamrata, zw. Grochowskiego (pw. św. Katarzyny);

Kaplica bpa Andrzeja Zebrzydowskiego (pw. św. św. Kosmy i Damiana);

Kaplica Skotnickich, zw. Skarszewskiego (pw. św. Wawrzyńca);

Kaplica Lipskich (pw. św. św. Macieja Apostoła i Mateusza Ewangelisty) – oprócz pomników i obrazu św. Mateusza znajduje się w niej na kopule alegoryczna polichromia z XVIII w.;

Kaplica bpa Samuela Maciejowskiego (pw. św. Tomasza Apostoła i Matki Boskiej Śnieżnej);

Kaplica Czartoryskich (pw. Męki Pańskiej) – przechodzi się z niej do grobów królewskich;

Kaplica św. Trójcy,zw. Seminaryjską, Królowej Zofii (pw. św. Trójcy) – na początku XX w. polichromię w tej kaplicy wykonał Włodzimierz Tetmajer. Znajduje się w niej klasycystyczny nagrobek Włodzimierza Potockiego dłuta Bertela Thorvaldsena;

Sień - dawniej kaplica św. Mikołaja, obecnie służy za przejście do kapitularza i biblioteki.

Krypty

Krypta Wieszczów Narodowych znajduje się pod posadzką lewej nawy bocznej. W krypcie znajdują się dwa sarkofagi (spoczywają w nich poeci Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki) oraz dwie urny z ziemią z grobów: Norwida i matki Słowackiego -Salomei Słowackiej;

Krypta św. Leonarda stanowi podziemny fragment drugiej romańskiej katedry. W apsydzie znajduje się ołtarz z 1873 r. Na środku krypty, w posadzce jest grób bpa Maura (zm. 1118). W krypcie spoczywają: Jan III Sobieski, Maria Kazimiera, Michał Korybut Wiśniowiecki, Tadeusz Kościuszko, książę Józef Poniatowski oraz generał Władysław Sikorski;

Groby Królewskie na Wawelu to siedem krypt, połączonych ze sobą korytarzami. Spoczywają w nich królowie polscy (od Zygmunta Starego po Augusta II Mocnego), ich rodziny oraz wielcy bohaterowie polscy.

Zakrystia

Wzniesiona w 1322 r. jako kaplica św. Małgorzaty. W 2 połowie XV w. przebudowano i przeznaczono ją na zakrystię katedralną. Z nawy wiedzie do niej barokowy portal, wykonany przez Franciszka Plicidiego w 1767 r. Sklepienie krzyżowo-żebrowe posiada na zwornikach najstarsze płaskorzeźby w Krakowie. Na ścianach barokowe obrazy.

Skarbiec Katedralny

Zbudowana w latach 1481-1500 przez muratora Hanusza Blatfusa z Koszyc. Polichromię ścian i sklepienia wykonał Józef Mehoffer wraz z Janem Talagą (1900-1902).

W ciągu stuleci nagromadzono w skarbcu katedralnym wiele paramentów liturgicznych, regaliów i pamiątek historycznych. Wśród nich znajdują się m.in.: włócznia św. Maurycego, krzyż utworzony z dwóch diademów (księcia Bolesława Wstydliwego i jego żony św. Kingi), infuła z XIII w. tzw. św. Stanisława, racjonał z XV w. fundacji królowej Jadwigi, relikwiarz na głowę św. Stanisława z 1504 (dzieło Marcina Marcińca), ornat z haftowanymi scenami z życia św. Stanisława (podkład haftu stanowią figurki, rzeźbione przez Stanisława Stwosza), płaszcz koronacyjny Stanisława Augusta, kapa koronacyjna (wykonana na koronacje Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz jego żonę Eleonorę) oraz zabytkowe kielichy, monstrancje, krzyże, pierścienie biskupie, szaty liturgiczne, a także insygnia monarsze.

Niektóre z nich można oglądać w Muzeum Katedralnym.

Biblioteka kapitulna

Założona w XI w., należy do najstarszych w Polsce. Obejmuje 230 kodeksów rękopiśmiennych, m.in. Roczniki i Kalendarze Kapituły Krakowskiej z XIII-XV w., pisma kronikarzy polskich z w. XVI-XVII, kazania postne z XVIII w., bogato iluminowane pisma liturgiczne (wśród nich trzytomowy Graduał Olbrachta oraz Mszał i Ewangeliarz bpa Tomickiego -XVI w.), ponadto 170 inkunabułów i ok 500 starodruków.

źródło: pl.wikipedia.org